Katedra Rozwoju i Polityki Lokalnej

Projekt realizowany w ramach konkursu OPUS 49 w latach 2024-2027, finansowany przez NCN
Nr umowy: UMO-2023/49/B/HS4/00769
Kwota dofinansowania: 596 451 PLN
Kierownik projektu: dr hab. Marta Derek, prof. UW
Zespół: dr hab. Sylwia Kulczyk, prof. UW, dr Alina Gerlee, dr Maria Zachwatowicz, dr Ada Górna, lic. Małgorzata Harasimowicz (od 2025), mgr Weronika Karsznia (2024/2025), mgr Marta Grzywacz (2024)
Lokalne dziedzictwo kulinarne to nie tylko ważne zagadnienie naukowe, ale też gorący wątek publicznej debaty nad zmianami środowiska przyrodniczego, rozwojem zrównoważonym i bezpieczeństwem żywnościowym. Chcemy zrozumieć, w jaki sposób poprzez lokalne dziedzictwo kulinarne kształtują się relacje ludzi z przyrodą; dwóch równorzędnych części systemu społeczno- ekologicznego.
Odpowiemy na następujące pytania:

1. W jaki sposób literatura naukowa definiuje, rozumie i aplikuje pojęcie „żywność lokalna”?

2. Gdzie w Polsce znajdują się skupiska produkcji żywności lokalnej? Czy ich istnienie wynika z lokalnych warunków przyrodniczych, ekonomicznych i społecznych?

3. Jakie są powiązania między lokalną żywnością a środowiskiem przyrodniczym miejsca, gdzie powstaje?

4. W jakim stopniu żywność nazywana „lokalną” jest produkowana lokalnie i co w rzeczywistości oznacza „lokalność” jedzenia?

5. Jakie synergie i konieczne kompromisy zachodzą między środowiskiem przyrodniczym, żywnością oraz jej producentami i konsumentami? Co wspiera lokalnych aktorów w budowie efektywnych oraz zrównoważonych łańcuchów dostaw żywności lokalnej? Z jakimi kompromisami muszą sobie radzić w celu polepszenia funkcjonowania tych sieci?

Żywność lokalna ma wiele odniesień do zrównoważonego rozwoju, zarówno w zakresie produkcji jak i konsumpcji. Sposób, w jaki lokalna żywność jest dostarczana konsumentom jest istotny z kilku powodów. Lokalna produkcja żywności może wspierać ochronę krajobrazu i zachowanie tradycji kulinarnych oraz dostarczać korzyści ekonomicznych, a tym samym przekładać się na jakość życia. Pożywienie jest ściśle związane zarówno z dziedzictwem kulturowym miejsca oraz jego czasowo- przestrzennym wymiarem, jak i ze środowiskiem przyrodniczym. Można je zatem traktować jako platformę, na której człowiek spotyka się i wchodzi w interakcje z przyrodą. W tym projekcie opracujemy mapę polskiego dziedzictwa kulinarnego. Przeanalizujemy, jakie czynniki przyrodnicze, ekonomiczne i społeczne decydują o przestrzennym zróżnicowaniu badanego zjawiska. Nasze badania będziemy prowadzić zarówno w skali przeglądowej (obszar Polski) jak i szczegółowej (trzy studia przypadków).

Projekt realizowany w ramach OPUS-19 NCN w latach 2021-2025
Nr umowy: 2020/37/B/HS5/02138
Kwota dofinansowania: 368 040 PLN
Kierowniczka projektu: dr hab. Marta Lackowska, prof. UW
Zespół: dr Joanna Krukowska i mgr Wirginia Aksztejn (UW) oraz dr hab. Łukasz Mikuła, prof. UAM

Tematem projektu badawczego były relacje polityczne na linii samorząd lokalny – rząd centralny, a w szczególności sytuacje konfliktowe pojawiające się pomiędzy dużymi miastami a władzami państwowymi. U podstaw pomysłu badawczego leżały dwie koncepcje: koncepcja przeskalowania, oraz naturalistyczna koncepcja funkcjonowania samorządu terytorialnego w państwie. Połączenie obu tych tradycji badawczych zaowocowało naszym zainteresowaniem relacjami przebiegającymi w obu kierunkach: od państwa do miasta (czyli de- i /lub recentralizacja) i odwrotnie (czyli odpowiedzi miast na polityki centralne). O ile pierwszy kierunek (szczególnie dotyczący decentralizacji) jest stosunkowo dobrze rozpoznany w literaturze przedmiotu, o tyle drugi kierunek właściwie nie był podejmowany w momencie rozpoczynania projektu. Celem projektu stało się zatem wypracowanie koncepcyjnego i metodycznego instrumentarium do opisu relacji zarówno związanych z recentralizacją, jak i z odpowiedziami jednostek samorządu terytorialnego na takie działania. W szczególności, chcieliśmy opracować typologię takich konfliktowych interakcji, określić częstość i dziedziny pojawiania się konfliktów, oraz czynniki, które sprzyjają „rebelianckości” miast. Poza przeglądem literatury, w części empirycznej analizą ilościową objęliśmy 38 miast pow. 100 000 mieszkańców, a na podstawie jej wyników wybraliśmy do badań pogłębionych 7 miast (tab. 2), przeprowadzając w nich łącznie prawie 40 wywiadów. Dodatkowo, poszerzyliśmy badanie o porównanie reakcji kontestacyjnych w innych krajach europejskich.

Wyniki badań
1)  Wyróżniliśmy siedem typów działań rządu noszących znamiona recentralizacji oraz sześć typów samorządowych „odpowiedzi” na presję centralizacyjną.
2)  W badaniu ilościowym opracowaliśmy mierniki poziomu kontestacji („rebelianckości”) miast. Okazało się, że intensywność kontestacji najsilniej zależy od wielkość miasta i preferencji politycznych jego obywateli.
3)  Wyniki badań terenowych potwierdziły zmienne wyjaśniające poziom kontestacji i rozszerzyły listę o czynniki jakościowe, takie jak ambicje polityczne włodarza, czy kompozycja rady miejskiej.
4)  Przeprowadzone porównania międzynarodowe pozwoliły nakreślić dominujące trajektorie recentralizacji w innych krajach oraz odnieść opracowane typologie do innych kontekstów, także
pozaeuropejskich.
Nasze badania przypadły w Polsce na okres silnej recentralizacji o podłożu autorytarnym, stawiając nas wobec ważkich pytań o ustrój państwa i jego ochronę, m.in.: kto powinien bronić decentralizacji i zasady subsydiarności? Czy na pewno powinny to być władze samorządowe? Mimo wątpliwości dotyczących czynionych w tej walce nakładów, duże miasta poczuwały się ideowo i pragmatycznie do podejmowania takiej walki i pokazywały otwarcie niezadowolenie z polityk recentralizacyjnych. Z kolei wobec wyniku wyborów parlamentarnych 2023 r. pojawia się pytanie o sposoby przywracania decentralizacji – obserwacje z 2024 i 2025 roku wskazują, że nie jest to bynajmniej proces automatyczny.

Publikacje:

Aksztejn, W., Lackowska, M., Krukowska, J. Mikuła, Ł. (2022) “The multiple faces of recentralization. A
typology of central–local interactions”, Journal of Urban Affairs

Aksztejn, W., Hajnal, G., Lackowska, M., Kadar, K. (2024) “Cities against authoritarianism? Polish and
Hungarian capitals facing centralistic pressure”, Urban Research and Practice

Aksztejn, W., Mikuła, Ł., Lackowska, M. (2024) „Samorządy dużych polskich miast wobec
recentralizacji – postawy i ich uwarunkowania. Studium okresu 2015-2023”, Studia Lokalne i
Regionalne 3(97): 55-72.

Lackowska, M., Aksztejn, W. (2025) “Recentralisation shift in Poland between 2015 and 2023: severe,
though fragmented.”, Urban Research and Practice

Lackowska, M., Nguyen Long, L.A., Aksztejn, W., Tosics, I. (red. 2026) Cities against democratic
backsliding. Evidence from Europe and beyond, Bristol University Press, Bristol

Heinelt H., Lackowska M. (2026) “Studying recentralisation in countries experiencing an illiberal turn
– from a new framework to comparative lessons drawing”, Urban Research and Practice

Projekt realizowany w ramach programu Horyzont 2020 w latach 2017-2021
Nr umowy:  727058
Kwota dofinansowania: 199 262,50 EURO
Kierownicy projektu: mgr Wirginia Aksztejn (2019-2021), prof. dr hab Paweł Swianiewicz (2017-
2019)
Zespół: dr hab. Adam Gendźwiłł, dr Joanna Krukowska, mgr Sylwia Waruszewska

COHSMO to europejski projekt badawczy koncentrujący się na spójności terytorialnej i nierównościach przestrzennych. Celem projektu było zbadanie różnych form nierówności w Europie oraz ich wpływu na jakość życia. W jaki sposób lokalne społeczności, regiony i rządy mogą zapobiegać pogłębiającym się zróżnicowaniom wewnątrz Europy? Czy rozwijanie procedur  demokratycznych pomaga rozwiązywać problemy społeczne i przeciwdziałać nierównościom? Projekt objął siedem krajów europejskich – Grecję, Danię, Austrię, Włochy, Polskę, Litwę i Wielką Brytanię. W każdym kraju badaniem objęte były trzy społeczności lokalne: miasto metropolitalne, gmina podmiejska i gmina mająca w przeważającej części charakter wiejski. W projekcie interesowaliśmy się między innymi partycypacją społeczną w zarządzaniu na poziomie lokalnym, badaną w kontekście działań mających wspierać lokalne procesy rozwojowe.
Projekt finansowany był przez Komisję Europejską w ramach programu Horyzont 2020. W Polsce prowadzony był przez naukowców z Katedry Rozwoju i Polityki Lokalnej, Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego w trzech lokalizacjach w województwie pomorskim: Gdańsku, mieście i gminie wiejskiej Pruszcz Gdański oraz w gminie Debrzno.

Szczegółowe informacje można znaleźć na stronie projektu:
https://www.cohsmo.aau.dk/
Raporty i publikacje dostępne są na stronie Komisji Europejskiej:
https://cordis.europa.eu/project/id/727058/results

Projekt realizowany w ramach JPI Urban Europe i Horyzont 2020 (projekt międzynarodowy)
Nr umowy: UMO-2021/03/Y/HS5/00207
Kwota dofinansowania: 907 722 zł
Okres realizacji: lipiec 2022- czerwiec 2025
Kierowniczka konsorcjum międzynarodowego CONTRA: dr Eva Wolf (Tilburg University, Holandia)
Kierowniczka projektu w Polsce: dr Joanna Krukowska (UW)
Zespół UW: dr hab. Marta Lackowska, prof. UW, dr hab. Katarzyna Szmigiel-Rawska, prof. UW
Stypendyści: mgr Krzysztof Janas, mgr Aleksander Wiaderek
Zespół Idea Instytut Sp. z o.o.
Zespół Urzędu Miasta Gdynia

Projekt CONTRA badał, czy konflikty wokół zmian klimatu i planowania przestrzennego mogą stać się okazją do wypróbowania nowych twórczych rozwiązań w zarządzaniu miastami. Zamiast unikać napięć, zespół promował podejście, w którym konflikt jest katalizatorem dialogu, innowacji i sposobem konstruktywnego konfrontowania pomysłów. Projekt obejmował cztery miasta w czterech państwach europejskich: Gdynię (Polska), Genk (Belgia), Drammen (Norwegia) i Tilburg (Holandia). Ważnym kontekstem badania było to, na ile funkcjonujące w danym państwie i mieście ramy prawne i instytucjonalne dopuszczają dialog: jaką przybiera zwyczajowo formę, na którym etapie się odbywa i na ile jego wynik jest wiążący dla decydentów politycznych. Kluczowym narzędziem, a zarazem rezultatem projektu było wypracowanie formuły warsztatów DramaLab – kreatywnego spotkania inspirowanego metodami teatralnymi, które pozwalałoby mieszkańcom, urzędnikom i innym interesariuszom wyrażać emocje, wizje i pomysły, a jednocześnie spojrzeć na spór z perspektywy innych jego uczestników. DramaLaby odbyły się w Polsce, Norwegii, Belgii i Holandii. W Gdyni wzięło w nich udział łącznie ok. 80 uczestników z różnych środowisk – zarówno decydentów miejskich, jak i mieszkańców. Wyniki i metodykę zebrano w polskich i międzynarodowych podręcznikach (toolboxach) dostępnych online.

Projekt CONTRA zwiększył świadomość, że konflikty klimatyczne mogą być okazją do konstruktywnego sporu, a nie przeszkodą. Władze miast i organizacje społeczne zyskały nowe metody prowadzenia dialogu, które są bardziej demokratyczne i angażujące. Projekt zacieśnił współpracę międzynarodową i przygotował grunt pod kolejne badania. DramaLaby dały społecznościom nowe możliwości wyrażenia opinii i emocji, a dla inwestorów i urzędników stały się narzędziem, które może ograniczyć ryzyko paraliżu dialogu oraz sporów sądowych. Zespół liczy, że metoda będzie wdrażana szerzej w Europie, wspierając transformację miast w kierunku bardziej zrównoważonego i kreatywnego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu.

Strona www projektu: https://conflictintransformations.eu/
Międzynarodowy DramaLab Toolbox: https://repository.tilburguniversity.edu/bitstreams/f5a45381-be99-492c-9fda-76028f8bee57/download